The same article is also available in English and Hindi

      आमाको दूध सबै नवजात शिशुहरूका लागि आदर्श हुन्छ। आमाले आफ्नो नानीलाई दिन सक्ने यो उत्तम उपहार हो। यसमा नानीलाई जीवनको 6 महिनासम्म चाहिने सबै पौष्टिक तत्त्वहरू हुन्छन् । छह महिना उमेर सम्म स्तनपान हेरचाहको मानक हो। स्तनपानलाई अब नानी र आमा दुवैको मानव अधिकारको रूपमा स्वीकार गरिएको छ।

      विश्व स्वास्थ्य संगठनको (डब्ल्यूएचओ) अनुसार 6 महिना उमेर सम्म नानी केवल स्तनपान गराए प्रत्येक वर्ष 800,000 बालबालिका को ज्यान र 300 बिलियन अमेरिकी डलर बचाउन सक्छ। यो 120 भन्दा बढी देशहरूको जनसंख्या भन्दा बढी हो। जीवनलाई पैसासँग दाँज्न अनुपयुक्त हुन सक्छ तर यो रकम 140 देशको जीडीपी भन्दा बढी हो र यदि भारतको स्वास्थ्य सेवा बजेट 2020 को बराबर बराबर रह्यो भने यो रकम 33 वर्षसम्म पुग्नेछ! साथै, ध्यान दिनुहोस् कि विश्वमा 6 जना मध्ये 1 भारतमा छ।

आमाको दूधको फाइदा – तपाईले आफ्नो नानीलाई किन स्तनपान गर्नु पर्छ?

पौष्टिक श्रेष्ठता आमाको दुधमा नानीलाई इष्टतम अनुपात र बढ्दो विकासको लागि चाहिने सबै पोषक तत्वहरू हुन्छन् जुन सजिलै पचाउन सक्छ।

अनुकीलित पोषण नानीको परिवर्तनशील आवश्यकताहरू पूरा गर्न समयको साथ आमको दुधको संरचना परिवर्तन हुन्छ। यदि समयपूर्व जन्मेको हो भने, नानीको आवश्यकताहरू पूरा गर्न संरचना आफै परिवर्तन हुन्छ। दूध पिलाउने एक सत्रको दौरान पनी प्रारम्भिक दुध (फॉरमिल्क) र अंत को अंश (हाइंडमिल्क) बेगलै हुन्छन्। फॉरमिल्कमा प्रोटीन, चिनी, भिटामिन, खनिज, र पानीमा धेरै हुन्छ जसले नानीको तिर्खा मेताउंछ। हाइंडमिल्कमा फैट धेरै हुन्छ र यस्ले अधिक ऊर्जा प्रदान गर्छ र तृप्तिको भाव दिन्छ। कुनै पनि पाउडर वा पशुको दुधमा यस्तो अनुकूलन असम्भव छ।

संक्रमणको रोकथाम आमाको दुधमा कुनै पनि हानिकारक जीवाणु पस्न एकदम गार्हो छ जबकि पशुको दुध वा पाउडर दूधमा संक्रमणको धेरै खतरा हुन्छ । यसबाहेक, आमाको दुधमा एन्टिबडीहरू र सुरक्षात्मक प्रदार्थ हरु हुन्छन् जो संक्रमणसँग लड्छन। आमाको दुधले पखाला, निमोनिया, कान, मुख, र दाँतको संक्रमण रोक्छ । भई हाले यी स्तनपान गर्ने नानीहरूमा हल्का हुन्छन्।

अन्य रोगहरू बाट रोकथाम आमाको दुधले भविष्यको एलर्जी, दम, मधुमेह, मोटापा, हृदय रोग, र केही कर्क रोग (लिम्फोमा) लाई पनि रोक्छ।

मानसिक विकास आमाको दुधमा डीएचए (डोकोसाहेक्सिनोइक एसिड) जस्ता धेरै पदार्थहरू हुन्छन् जसले मस्तिष्कको विकासमा सहयोग गर्छ (धेरै पाउडरहरू यसका प्रतिलिपि गर्ने र डीएचए समावेश गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । तर अहिले सम्म परिणाम खराब नै छ)। अध्ययनमा स्तनपान गराइएका नानीहरूका पाउडर वा पशुदूध पिएको नानी हरुको तुलना मा उच्च आईक्यु देखा परिएको छ। यो कथन पनी छ कि आमाको दुध दिमागको विकासको लागि हुन्छ र गाईको दुध शरीरको विकासको लागि (मोटापा को लागि)। स्तनपान गर्नाले “प्रेम हार्मोन” शरीरमा ऑक्सीटोसिन उत्पन्न हुन्छ, जसले आमा र नानी बीच भावनात्मक सम्बन्धलाई बढाउँदछ।

आमालाई फाइदा जन्मेको लगत्तै स्तनपान सुरु गर्नाले, येस्को क्रममा बढ़ेको अक्सीटोसिन ले गर्भलाई सिकुड़ दिन्छ जसले गर्भ बाट रक्तस्राव घट्छ। स्तनपान गर्भावस्थामा बढाइएको वजन घटाउने सबैभन्दा प्रभावकारी विधि हो। यसले स्तन र अंडाशयको कर्क रोगको जोखिम पनि कम गर्दछ। अन्तमा स्तनपान सुविधाजनक, आर्थिक र समयको बचत हो। आमाको दुध प्रदान गर्न तपाईसंग केहि पनि हुनु पर्दैन र कुनै पनी तैयारी को आवश्यकता पर्दैन ।

सफल स्तनपानको लागि चरणहरूसफल स्तनपानको लागि चरणहरू

तयारी

    गर्भावस्थामा नै, तपाईं स्त्री रोग विशेषज्ञ (वा तपाईंको स्थानीय दाई वा आशा) लाई आफ्नो स्तन जाँच गर्न अनुरोध गर्नुहोस् ताकि स्तनपानको अघी कुनै पनि सम्भावित अवरोध (गाड़िएको निप्पल्स जस्ता) नानीको जन्म हुनुभन्दा पहिले नै निपटनू सकोस। तपाईं यस जाँचको लागि आफ्नो लोगने वा सासु लाई साथ लैजानु सक्नुहुनेछ। यसले उनीहरूको आमाको दुध प्रति समर्थन बढाउँदछ।

पहल

      नानी लाई सामान्य प्रसव को आधा घण्टा भित्र र सिजेरियन जन्म पछि चार घण्टा भित्र आमाको दुध दिनु पर्छ। धेरै घरमा स्तनपान शुरू गर्न अधि सुन धोएको पानी, मह, चीनी पानी आदि शिशु लाई दिनछन। यी चीजहरूले तिर्खा मेटाउछन र चूसनमा नानी को जोश घटाउँदछ र पखाला र अन्य संक्रमण निम्त्याउन सक्छ। यसले स्तनपान को सफलता मा बाधा ल्याउन सक्छ।

      पहिलो केही दिनमा  आमाको दुध  थोरै मात्रा उत्पादन हुन्छ जस्लाई कोलोस्ट्रम भानिन्छ। तर यो थोरै मात्रा प्रारम्भिक दिनमा नानीको लागि पर्याप्त हुंछा। केही घरमा, कोलोस्ट्रम खारेज गरिन्छ। यद्यपि यो दिनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हो किनकि यसमा प्रोटीन र एन्टिबडीहरू हुन्छन् जसले संक्रमणसँग लड्न मद्दत गर्छ।

विस्तार

  1. नानीलाई विशेष 6 महिनाको उमेर सम्म केवल आमाको दूध दिनु पर्छ । अरू केही पनी दिनु हुँदैन (औषधी बाहेक)। पानी पनि दिनु हुँदैन। आमाको दूधमा नानीको तिर्खा मेटाउन पर्याप्त पानी हुन्छ। छ महीना बाद पूरक खनहरू शुरू गर्न पर्छ। पूरक खाना साथ 2 बर्षसम्म (भए त्यस समय बाद पनी) आमाको दुध जारी राख्नुहोस्।
  2. स्तनपानको लागि महत्त्वपूर्ण दुई हार्मोन छन् – प्रोल्याक्टिन र अक्सीटोसिन (माथि वर्णन गरेको प्रेम हार्मोन)। प्रोल्याक्टिन आमाको  दुध उत्पादन र अक्सिटोसिनलाई स्तनबाट दूध निकालन को लागी जिम्मेवार छ। शरीर यस्तो तरिकाले काम गर्दछ कि अधिक नानी स्तन चूस छ, दुबै हर्मोन अधिक उत्पादन हुन्छ र अधिक दूध आऊंछ। त्यसकारण, चाँडै स्तनपान शुरू गर्नु बारम्बार गर्नु र प्रत्येक सत्रमा स्तन खाली गर्नु महत्वपूर्ण छ। जब आमालाई आफनो स्तनपान गरने क्षमता मा बिस्वास हुन्छ, अक्सिटोसिन उत्पादन उत्तम हुन्छ तर तनावले उत्पादन कम हुन्छ।
  3. एउटा स्तन खाली गरे पछी मात्र अर्को पट्टि स्विच गर्ना ले नानी लाई फॉर मिल्क र हाइंडमिल्क दुवै को फायदा हुन्छ।
  4. शिशु को मांग अनुसार आमाको दूध पिलाउन आदर्श तालिका हो। दूध उत्पादन, चूसने बानी, पेटको क्षमता आदि को रूपमा नानी नानीमा फरक हुन्छ। कुनै ‘दर्जी-निर्मित तालिका’ बनाउन संभव छैन। सुरूमा बारम्बार स्तनपान गर्नुहोस् र नानी द्वारा ‘आत्म-नियमन’ लाई प्रोत्साहन दिनुहोस्। आमाले चाँडै नानीको स्तनपान पछि आराम गर्ने औसत समय पत्ता लगाउन सक्छ। उनी बीचमा आफ्नो आराम अवधि समायोजन गर्न सक्छन्।
  5. शिशु आमाको दूध पिउंदा धेरै हावा पेटमा लिन्छन्। यसले पेटको गड़बड़ी, दुखाइ (कोलिक) र दुध थूकने वा बान्ता गर्ने बानी निम्त्याउँछ। यसबाट बाचन आमाले दूध पिलाए पछी नानीलाई काँध मा राखेर दस-पंद्रह मिनट सम्म डराल्लो थप थपाएर हवा बाहिर निकालन सक्छ।
  6. आमा वा नानी बिरामी हुँदा स्तनपान जारी राख्नुपर्दछ। आमाको दुध सामान्य रूगा मार्गी ज्वरो, पखाला, दम, आदि जस्तै संक्रमणको समयमा दिन सकिन्छ। बिरामी नानीका लागि यो सबैभन्दा सजीलो पचाउन सकिने आहार हो। यो बिरामी नानीको लागि उत्तम शान्तकर्ता हुनेछ र यसले धेरै नानीहरूको जीवन रक्षकको रूपमा काम गर्दछ।
  7. आमा द्वारा लिइएका सबै औषधिहरू दूध मार्फत नानीमा जान सक्दछन्। यद्यपि तिनीहरू मध्ये धेरै सुरक्षित छन्, यदि तपाईले कुनै औषधी लिनु पर्ने छ भने सलाह गर्दछु कि आफ्नो बाल रोग विशेषज्ञको परामर्श अवश्य लिनुहोस।

स्तनपानको प्राविधिक

    सहि प्रविधिको साथ, स्तनपान आमाको लागि एक प्राकृतिक र रमाइलो अनुभव हो। यद्यपि धेरैलाई यसको लागि सहयोगको आवश्यकता पर्दछ। धेरै अस्पतालहरूमा, दुग्धजन्य सल्लाहकारहरू उपलब्ध छन्। आमाको दूध पिलाउनको लागि आसन 2

आमाको दूध पिलाउनको लागि आसनआमाको दूध पिलाउनको लागि आसन

 

 

 

 

 

 

 

 

आमाको आसन

    आमाले कुनै पनि आसन धारण गर्न सक्नुहुन्छ जुन उनी र नानीको लागि सहज छ। वहां बस्न वा सुत्न सक्छन। वहांले आफनों पीठ राम्रोसँग समर्थन गर्नुपर्छ र नानी माथि ढल्किनु हुँदैन।

नानीको आसन

निश्चित गर्नुहोस् कि नानीलाई कपडामा लपेटेर तातो राखिएको छ।

  1. घाँटी वा काँधमा मात्र होइन सम्पूर्ण शरीरलाई समर्थन दिनुहोस्
  2. टाउको र शरीर एक लाइन मा हुनुपर्छ घाँटीमा कुनै मोड़ हुनु हुँदैन।
  3. नानीको शरीर आमातिर फर्किनु पर्छ। नानी र आमाको पेट एक अर्कालाई छुनुपर्छ।
  4. नानीको नाक निप्पलको स्तरमा हुनुपर्छ।

संलग्नक

       नानीको मुख आमाको स्तनमा राम्रोसँग जोडिनुपर्छ ताकि स्तनपान कुशल होस र कुनै चोटपटकबाट बाच्न सकोस। राम्रो जोड़ाई निम्न द्वारा संकेत गरिंछ

  1. नानीको मुख पूरा खुल्ला छ
  2. नानीको मुखले निप्पल र आरीओला (निपल वरिपरि को कालो भाग) कभर गर्छ। नानीले एरोला चुस्नु पर्छ निप्पल होइन।
  3. नानीको च्याप्पू स्तन छुन्छ।
  4. तल्लो ओठ उत्तानो परिएको छ।
  5. स्तनपानको समस्याहरू

स्तनपान संबंधी समस्याहरू

1. आमाको दूधको उत्पादन मा कमी

     यो स्तनपान गर्ने आमाको सबैभन्दा सामान्य गुनासो हो। लगभग 80 देखि 90% आमाहरूमा, यो केवल धारणा हो। मेरो प्राध्यापकले भनथे, “मानिस मात्र यस्ता पशु हो जसले आफ्ना सन्तानलाई अरु जानवर को दूध पिलाऊंछ कारण हामी मात्र सोच्न सक्छौं कि “हाम्रो दुध अपर्याप्त छ”। नानी को रुवाई  आमाको दुध उत्पादन बारे अप्रभावी सूचक हो (नानी पाउडर दूध खाए पछी रुनु बंद गरे पनी)। शिशु कुनै पनी कारण ले रुवोस उसको मुखमा कुनै पनी चीज हाले रुनु बंद गर्छन। पेसिफायर येसरी नै कार्य गर्छ। अस्पतालमा, हामी रगतको नमूना लिँदा नानीको मुखमा ग्लूकोज युक्त गेज राख्छौं। यसले रुन कम गर्दछ (र उनीहरूको पीडा कम गर्न पनि देखाइएको छ)।

यदि निम्न छन् भने नानीले पर्याप्त आमाको दूध पाइरहेको छ।

  1. नानीको तौल बढाइरहेको छ। (पहिलो 10 दिनमा वजन घटनु पछी)
  2. प्रति दिन 6 देखि 8 पटकसम्म पेशाब पास गर्दै छ। यदि नानीले डायपर लगाएको छ भने नानीले यत्रतत्र कति कतीपटक पिसाब पार्यो त्यसको ठ्याक्कै संख्या जान्न गाह्रो छ। तर यदि तपाईंले डायपर प्रतिदिन 2-3 देखी अधिक पटक परिवर्तन गर्नुपर्‍यो भने, पेशाब उत्पादन पर्याप्त छ।
  3. नानी आमाको दूध पिए पछी देखि 2-3 घण्टा सुत्दछ
  4. ब्यूँझिएको समय शिशु चंचल पनी हूंछ र हर समयका रोईरहेको छैन।

      संक्षिप्तमा, रुनुले नानीले अपर्याप्त आमाको दूध पाइरहेको संकेत गर्दैन, पाउडर दूध पिए पछी रुनू रोकिए पनि। यसले केवल देखाउँछ कि नानी कष्टमा हुन सक्छ (कष्टमा नहुन पनी सक्छ)। नानीले आमाबाबुसँग संवाद गर्न सक्ने एक मात्र तरिका रुनु हो। तिनीहरू चर्को स्वरमा बोल्न सक्दैनन् “म तातो, चिसो, थकित आदि महसुस गर्दैछु वा मेरो पछाडि खुजली भएको छ, वा डायपर भिजाएको छ वा धेरै कडा छ ।” तिनीहरू बस रूनछन्। नानीलाई कांधमा सिधा समातेर केही समय हल्लाऊनूहोस। अधिकांश नानीहरू येसो गर्न ने शांत हुनछन।

यदि माथिका सर्तहरू पूरा भएन र दुध उत्पादन वास्तवमै अपर्याप्त छ भने, निम्न कारणले हुन सक्छ

  1. उत्पादन कम छ भन्ने धारणा। माथि वर्णन गरिए अनुसार, अक्सीटोसिन उत्पादन (र त्यसकारण दूधको उत्पादन) आमा विश्वस्त छ भने बढछ र कुनै पनि तनावले कम हुन्छ।
  2. डमी, पेसिफायर, र दूध पिलाउन बोतलको प्रयोग। यसबाहेक, यी नानीमा पखाला र अन्य बिरामी गर्ने जीवाणु देखी संक्रमित गराऊंछ।
  3. चिनी पानी, ग्राइप वाटर (ग्राइप वाटर हानिकारक हो! र कुनै फाइदा रहित), मह, पाउडर दूध, पूरक भोजन दीक्षा अघि वा स्तनपानको साथ। मह 1 वर्ष भन्दा कमको नानीलाई दिइएमा गम्भीर बोटुलिनम संक्रमण हुन सक्छ।
  4. स्तनको पीडादायी अवस्था जस्तै निप्पल मा घाव वा स्तन मा सूजन
  5. रातमा आमाको दूध पिलाई को अभाव (रातमा प्रोलेक्टिन उत्पादन बढी हुन्छ)
  6. नानी बिरामी वा सानो हूंदा र कम पटक दूध लिंदा स्तनको अपर्याप्त खालीपन
  7. आमामा न्यून पोषण

    पहिलो 3- 4 दिनमा आमाको दूध उत्पादन कम हुन्छ (जब कोलोस्ट्रम स्रावित हुन्छ), 30 देखि 40 मिलि मात्र। यो पहिलो केहि दिनको लागि पर्याप्त छ। यदि तपैलाई दूध को कम उत्पादन भएको महसुस भयो भने, पाउडर वा पशु दूध शुरू गर्न अघि एक पटक बालरोग चिकित्सकलाई अवस्य देखाउनुहोस।

अन्त्यमा, दूध उत्पादन स्तनको आकारमा निर्भर हुँदैन। साना स्तनभएको साथ आमाले अरु जस्तै मात्रामा दुधको उत्पादन गर्छ।

2. कार्यरत आमा

      धेरै जसो भारतीय राज्यहरूमा आमाको दूधको लागि 6 महिनाको मातृत्व बिदा प्रदान गरिन्छ। यदि तपाइँको रोजगारदाताले यो प्रदान गर्दैन भने, सकेसम्म लामो बिदा लिनुहोस्। कम्तिमा 4 महीना सम्म सीधा स्तनबाट दूध दिने प्रयास गर्नुहोस्। काममा वापस सामिल हुने बेला, कार्यालय मा डे केयर सेन्टर वा क्रेच (वा कुनै अन्य प्रबन्ध) उपलब्ध छ भने नानीलाई आफूसँग लैजानुहोस्। यदि यो पनि सम्भव छैन भने, काम जान अघि र पछाडि स्तनपान गर्नुहोस्। यदि नानी सुतिरहेको छ, जगाऊंनुहोस ।

      सम्भव भएमा खाजाको समयमा घर आउने र स्तनपान गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। रात र छुट्टीको समयमा आमाको दूध जारी राख्नु होस। नानीबाट टाढा कार्यालय माँ हुने समयको लागि दूध व्यक्त गर्नुहोस् (दूध निकाल्नुहोस् र यसलाई कचौरामा राख्नुहोस)। व्यक्त गर्दा सफाइको खास ख्याल राख्नुहोस। आमाको दूध हातले वा पम्प प्रयोग गरेर व्यक्त गर्न सकिन्छ। पम्प अधिक कुशल हुन्छन्। बिजली बिना र बिजलीले चलने पम्प हरु उपलब्ध छन्। बिजलेले चलने पम्प उपयोग गर्न सहज हुंछ र छोटो समयमा बढी दुध व्यक्त गर्न सक्छन्। व्यक्त दूधलाई पलाडी (अझ राम्रो) वा चम्चाले पिलाउनपर्छ र बोतलले होइन।व्यक्त दूधलाई पलाडी (अझ राम्रो) वा चम्चाले पिलाउनपर्छ र बोतलले होइन

    बोतलबाट दूध पिलाउंदा संक्रमणको जोखिम बढ्छ र निप्पल कन्फ्युजनले सफल स्तनपान रोक्दछ। चूंकि बोतल बाट पिलाउन स्तनपान वा पलाडी / चम्चा बिरूद्ध असक्रिय प्रक्रिया हो । बोतलको खुवाइले, नानी आलस्य हुन जान्छ र स्तनपान लिन अस्वीकार गर्न सक्छ। यो हामी गाडी किने पछि छोटो दूरीमा पनि हिड्नु अलछी गरे झ हो।

     स्तनपान र पलाडी वा चम्चाको माध्यमबाट नानीले दुध पीने मात्रा र गति नियन्त्रण गर्न सक्छ। बोतल पिलाई अनियंत्रित हुंछ , जसले बान्ता र दुधलाई फोक्सोमा लैजान सक्छ (जसले निमोनिया निम्त्याउन सक्छ) । धेरैले तर्क गर्छन् कि उनीहरूले आफ्ना सबै नानीहरूलाई बोतल बाट दूध पिलाए र कुनै प्रतिकूल घटना घटेन। तर यो तर्क एक मतवाला चालकले दावा गरे जस्तै हो की उनले सुरक्षित गाडी चलाउन सक्छ किन की विगतमा कुनै दुर्घटना भएको छैन।

     दुध व्यक्त गर्न केही आमाहरूलाई अनौठो लाग्न सक्छ, तर सबै अस्पताल मा बिरामी र कमजोर शिशु जसले ल आमाको स्तनबाट सिधै दूध पिन सकदैन उसको लागि यसलाई व्यापक रूपमा गरिन्छ।

    स्तनपानको अन्य अवरोधहरू निप्पलको घाउ वा संक्रमण, स्तन सुजन, उल्टो निप्पल्स आदि हुन सक्छन् । यी सबैको लागि मेरो सल्लाह डाक्टरलाई देखाउन हो।

आमाको लागि आहार

      स्वस्थ पौष्टिक आहार जुन समान्य रुपमा परिवारले लिन्छन् लिन सकिन्छ। तपाईंले केहि पनि त्याग्न आवश्यक छैन (हो!)। शिशु लाई पीलिया हुंदा तपाई हल्दी पनि आमाको दूध त्याग गर्न आवाश्यक छैन। तपाईंको हल्दीको सेवनले पीलिया हुँदैन वा बढ़ाऊंदैन। यदि तपाईं पाउडर दूधमा (जस्तै न्यान, ल्याक्टोजेन, सेरेलाक) केहि पैसा खर्च गर्ने योजनामा हुनुहुन्छ भनेबरु आमाको खानामा त्यही रकम खर्च गर्नुहोस्। यसले दूध उत्पादन बढाउनेछ। साथै, आमाले धेरै पानी पिउनु पर्छ।

तल स्तन दुध पम्पहरूको लिंकहरू छन्। पहिलो एउटा बिजलिले चलने हो, दोस्रो बिजली रहित।

 

समान लेखहरू

  1. नानीहरुमा खाना ख्वाउनुको समस्या (तपाईको नानीको खानुमा सुधार ल्याउने समान्य देखि विपरीत समाधान)
  2. नवजात शिशुका दश लक्षणहरू जुन आमाबाबुलाई असाधारण लाग्छ (तर साधारण हुन्छन्)

This Post Has 2 Comments

Leave a Reply